Moja korpa (0)
  • Nema proizvoda u korpi.

Edukacija

HERMENEUTIKA REŽIJE

SAVREMENA REŽIJA ANTIČKOG TEATRA

 

Autor: Radoslav Lazić                                             Izdavač: ALTERA I PROMETEJ, 1993.

 

Vraćanje antičkim autorima reditelja šezdesetih i sedamdesetih godina 20. veka predmet je trodelne teatrološke rasprave Hermeneutika režije, Savremena režija antičkog teatra i drame teatrologa Radoslava Lazića.

            Hermeneutika moderne režije je Lazićev zapis s kraja 70-tih godina čiji je cilj: …da izdvoji estetsku recepciju antičkog teatra i drame i ukaže na hermeneutiku avangardne režije i njen snažan raskid s tradicionalnim tumačenjem antičkog teatra i drame u svetu, pa i u nas (str. 9).

            U tom periodu, naime od 1967. do 1979. na Bitefu svake godine je bila zastupljena predstava antičkog dramskog pisca, naravno sa savremenom režijom. Iako je prosedee reditelja kao rezultat njihovih tumačenja dela, dakle njihove hermeneutike, Lazić dao hronološki, lako se prate njihove osnovne ideje. One se mogu grupisati semantički po dijapazonima, na primer, od najviše do najmanje prisutnog značenja, te u tom smislu stoji na raspolaganju veliki broj poređenja i rediteljskih poetika, kao direktnih posledica tumačenja drama kao preteksta režije. Ja bih za ovaj rad istakla tri rediteljska tumačenja, naime, balet Dionis, za koji Lazić kaže: Višesmislenost[1] ove igre i stalna smena planova imaju posebnu snagu (str. 10), i Sofoklovu Antigonu sa dopunama koje je napisao Peter Hilton, o kojoj rediteljka Nensi Mekler kaže: Izabrali smo jednog klasika zbog njegove jasne strukture i velike dinamike, zato što reči znače tačno ono što kazuju[2] (str. 11). Jasno je da hermeneut sam bira stepen otstupanja od značenja za koje smatra da je osnovno tumačenje koje je autor teksta namenio svom delu. Njima može da se suprotstavi tumačenje Andreja Šerbana, koje Lazić ističe kao ’vrhunsko tumačenje antičke tragedije’ (str. 12) budući da je u tu predstavu pretočio tradicije dalekih civilizacija, kao u prostoru, tako i u vremenu. Prvi prosede bih nazvala divergentnim po broju značenja, drugi konzervativnim, a treći konvergentnim.

Hermeneutika režije po Laziću ostvaruje se ovako: Reditelj bira tumačenje koje odgovara njegovom vremenu na taj način što stvara sistem jasnih, čitljivih i aktuelnih znakova i značenja, preoblikujući jezik drame u jezik scene. …On …označavajući svoj rediteljski kod, svoj estetski sistem ispunjava glasom i telom glumca, scenografijskim i kostimografijskim materijalom, on ispisuje ideje telom glumca u prostoru, kroz glumca i sa glumcem, ostvarujući, pri tome, parituru scenskih znakova u celini kompozicije svoje režijske predstave. Tako umetnost rediteljske predstave – l’ art du spectacle, ostvaruje svoj smisao, svoju scensku reinkarnaciju dramskog dela kroz duh i dah glumca (str. 14). Hermeneutika stoga kao estetička kategorija umetničke institucije, sa jedne strane, legalizuje umetnički prosede odstupanja, tj. preinačavanja dramske interpretacije od one koja je prihvaćena kao klasična, tj. dozvoljena u tradicionalnom smislu, sa druge strane opet, kanonizuje moguća tumačenja u dvama podvrstama, naime, tradicionalnom i avangardnom tumačenju.

Sredstva avangardne hermeneutike su sva pozorišna, samo stavljena u opoziciju tradicionalnom:  Radikalan prekid s tradicionalnim tumačenjem, rušenje svih oblika i modela arheološko-muzeoloških tumačenja klasike, izlazak iz scene kutije i prelazak klasične scenske rampe, otkrivanje novih scenskih ambijentalnih prostora, celishodno oslobađanje glasa i tela glumca,  povratak tumačenju mita i njegove arhetipske suštine, temeljna antropološka studija rituala, humanizacija i neposredna komunikacija, davanje nove uloge horu kroz individualizaciju, izražavanje muzičkom strukturom – preoblikovanje jednog novog sinkretizma, jedinstveno stvaranje novog značenjskog odnosa, u kojem je gledalac subjekt i upućen i uključen u duh igre i život scene kroz sistem povratnih sprega (str. 14). Kao školski primer predstave sa avangardnim kanonom Lazić navodi Šerbanovu režiju trilogije Medeja, Trojanke, Elektra.

U nizu rediteljskih prosedea, i shodno tome rediteljskih tumačenja, Lazić utvrđuje razvoj rediteljske funkcije kao umetnika od klasične grčke do današnjih dana, tj. predstva avangardnih prosedea na Bitefu 60-tih i 70-tih godina i ustanovljava: Antički teatar, koji u ovom razdoblju dobija na snazi tumačenja, angažmana i aktualizacije umetničkog izraza adaptiranih formi, prilagođenih potrebama i zahtevima vremena, napredovao je više negoli često tokom mnogih stoleća. … Pronalazak nove dramske napetosti najveće je otkriće avangardne režije 60-tih i 70-tih godina (str. 16). Lazić zaključuje da se hermeneutika moderne režije ogleda u stalnom traganju za novim rešenjima.

Drugi ogled, naime, Living Antigona, Avangardna režija antičkog nasleđa[3] opisuje društveno dejstvo jednog avangardnog čina: predstavljanja ideje antičke tragedije u dvostrukoj preradi, dvostrukom prestruktuiranju izvorne fabule. Naime, Lazić analitički predstavlja recepciju predstave od strane stručnog dela publike. Koristi podatke iz dokumentarnih izvora, iz dnevne štampe. Raspon vrednosti predstave u recepciji u ovim kritikama kreće se od apsolutne bezvrednosti, koja ovako glasi u Lazićevoj slobodnoj interpretaciji: Za njega je teatar mesto konvencije, samo estetski fenomen (str. 25). Do potpunog slaganja: ’…’ Living teatar je prezentovao jednu savremenu koncepciju angažovanog kazivanja putem pozorišne predstave ’…’ (str. 25). Teatrolog Lazić donosi i sopstvenu kritiku predstave budući da ju je i sam doživeo. Njegov sud je saglasan sa idejom predstave, te se na osnovu konteksta, dakle okaziono, može smatrati referencijalnim sistemom za istraživanje fenomena rediteljskog tumačenja spram gledaočevog tumačenja, odnosno, rediteljske hermeneutike spram hermeneutike gledaoca.

Funkcije ovog istog Lazićevog eseja u prvom izdanju u časopisu i u ovom potonjem, naime u ovoj monografiji, razlikuju se po nameni. Upravo, prva namena kao samostalnog eseja je bio omaž reditelju, kao i teatrološki opis avangardnog kanona  predstave. Namena istog ogleda, sad već u sklopu ove monografije, je prikaz recepcije predstave sa avangardnim prosedeom. Stoga su i delovi samog eseja različite funkcije u samom tekstu. Završni pasus je zaključni za prvo izdanje, a ovde je on samo informativan.

Za izučavanje uticaja tumačenja predstave iz aspekta rediteljevog umetničkog postupka važni su podaci o rediteljevoj zamisli, o njenom prosleđivanju kroz predstavu i o recepciji. Hermeneutika umetnosti je stoga empirijska nauka. Posledica njene empirijske prirode je naučna predvidivost. U ovom slučaju to znači da može da se predvidi neko tumačenje predstave, odnosno, može da se predvidi odnos entiteta u ideji predstave, u njenom prosleđivanju i u njenoj recepciji. Primer hermeneutičkog predviđanja i ocene postignuća u tom predviđanju Lazić je analitički dao u teatrološkom ogledu Renesansa tragičkog teatra.

Postoji nekoliko pokušaja definisanja tragedije i njih Lazić jezgrovito navodi. Džordž Štajner analizira odnose u katastrofi (str. 1), Suzana Langer u sukobu mogućnosti i ostvarivanja, Jovan Hristić u iščitavanju tragičnog, Jan Kot ističe vremenske odnose tragedije kao i mitski model u tragediji.

Antička tragedija, kako Lazić primećuje, nije u dovoljnoj meri zastupljena u savremenim pozorišnim repertoarima. Tumačenja su im transponovana u srodne žanrove, naime, u ritualizaciju ili ’hermeneutički pristup mitskoj strukturi otvarajući je scenskim znacima ovog vremena’ (str. 32).

Kao primer ritualizacije antičke tragedije Lazić donosi jezgrovitu analizu umetničkog postupka Eshilove trilogije Orestija u režiji Mire Erceg u Narodnom pozorištu u Beogradu. Teatrolog Lazić u toj analizi ističe sve ključne elemente, u kojima se ogleda kreativan doprinos samoj predstavi, odnosno, u ovom slučaju u ostvarivanju tragičnosti predstave. Najzad, Lazić kao gledalac daje podatak o svom doživljaju predstave: predstava ne ostvaruje potpunu katarzu, ona nije u dovoljnoj meri tragična, dakle, nije tragedija u njenom izvornom smislu.

Problem, koji je postavljen u trećem delu lepe knjige Radoslava Lazića Hermeneutika režije je uprizorenje antičke grčke tragedije savremenim pozorišnim sredstvima izražavanja. Da vratim stvari na elementarne poznanice svake predstave, pa i pozorišne: svako umetničko delo predstavlja u poslednjoj instanci osećanja. Predstavljanje se vrši, u predmetu ove monografije, pozorišnim sredstvima kojih je, u tehničkom smislu, u savremenom pozorištu daleko više, nego u antici. Osećanja se uče, neguju. Prema tome, i kanon osećanja je dostupan savremenom i gledaocu i stvaraocu. Predstava treba da bude društveno angažovana, što iziskuje da umetnik, u ovom slučaju reditelj, uoči u situaciji društvu u vreme predstave one društvene odnose, koji su predstavljeni idejom odabrane drame. To znači da za dati slučaj reditelj treba da istakne takav kanon odnosa koji će u moralnim normama realnog društva biti jednoznačan. Najzad, odabrani model odnosa treba da izrazi pozorišnim sredstvima. A funkcionisanje predstave kao celine, dakako zavisi od društvenih konvencija (koje, uzgred, nisu svim pojedincima jednako pristupačne). Postignuće ove složene strukture predstave empirijski se utvrđuje reakcijom publike, bez obzira na njeno teatrološko predznanje, što potvrđuje i podatak da je predstava Antigona Living Theatre-a šokirala svoje gledaoce. Objašnjenje šoka kao posledice predstave je od drugorazrednog značaja za predstavu, jer detaljna, stručna analiza doživljaja usleđuje postupno i traje dugo posle predstave (ova moja, recimo, dešava se posle mnogo decenija od predstave za koju sam saznala tek posredno). Osećanja se proizvode samo u takvim okolnostima na koje je pojedinac, čija se osećanja kao reakcija posmatraju, osetljiv. Za puke fizičke osećaje koriste se pojmovi donjeg i gornjeg praga osetljivosti. Paralele za osećanja u društvenim kontekstima su dve granične situacije, naime, kada je gledaocu model društvene situacije, koji dat u predstavi, potpuno pregledan i predvidiv, pa ne podstiče društvenu angažovanost osećanja, odnosno dinamičko tumačenje društvene situacije, te kada je model društvene situacije, koji je dat u predstavi, kao kanon uopšte ne prepoznatljiv gledaocu, pa on ostaje indiferentan ili čak razočaran, ali sad već predstavom čijim gledanjem nije pronašao nikakav svoj interes za bilo kakvo društveno angažovanje. U slučaju Living Antigona, predstava je postigla svoj optimalni cilj: šok gledalaca. To znači da je bila dovoljno prepoznatljiva kao model društvenog kanona da gledalac može da prati njegovu strukturu, a istovremeno i dovoljno neprepoznatljiva da bi angažovala gledaoca da dopuni svojim osećanjem, dinamikom svog razmišljanja poznate elemente ponuđenim nepoznatima kako bi stvorio ponovo funkcionišuću strukturu. Reditelj predstave Living Antigona je, prema tome, uspeo da odabere odgovarajuća pozorišna izražajna sredstva. Istim premisama, na osnovu reakcije Lazića kao stručnog gledaoca, predstava Orestija svojom strukturom pozorišnih izražajnih sredstava nije uspela u potpunosti da postigne svoj cilj. Nedostatke te predstave Lazić utvrđuje analizom elemenata strukture predstave.

Hermeneutika režije obuhvata sve momente rediteljskog iščitavanje predstave od rediteljevog stvaranja ideje te predstave do gledaočevog formiranja ideje na osnovu odgledavanja iste predstave. Spona između ta dva momenta predstave je složen proces kodiranja ideje u materijalni posrednik, redovito nazivan medijem (dramska, lutkarska, operska, baletska, filmska, radijska, televizijska, cirkuska predstava). Sam proces kodiranja naziva se stručnim terminom režija.

Da je za predstavu ključna umetnička delatnost režije analitičku potvrdu daje niz odabranih pozorišnih predstava kao reprezentativnih uzoraka. Naime, sve one su dramske predstave sa temom antičke tragedije, čiji domen osećanja, dakle, treba da bude tragičan, umetničkim pretekstom i premijerom u antičkoj izvedbi približno istog datuma, što iz naše perspektive podrazumeva društvo, reditelje i gledaoce istog pokoljenja sa istim kanonima moralnih vrednosti i sa približno istim modelima kanona u predstavama. One su sve, prema tome slične po dramaturgiji: tragedije. Njihovu ideju savremeni reditelji društava, odnosno gledalaca, 60-tih i 70-tih godina kodira u predstave čiji kanoni su bliski savremenoj publici savremenim pozorišnim sredstvima. Radi toga reditelj je modifikovao dramaturška rešenja. Iz toga se jasno vidi: u predstavi dramaturgija daje samo elemente za režiju, drugim rečima, hermeneutika režije je šira disciplina od hermeneutike dramskog dela, svakako samo ako se radi o predmetu predstavljačke umetnosti. Odnos između hermeneutike režije i ostalih umetnosti, koje učestvuju svojim delima kao elementima režije, očigledniji je od odnosa hermeneutike režije i dramaturgije.

Predstava Orestija u režiji Mire Erceg u ovom estetičkom ogledu služi kao demonstracija strukture elemenata i njihovu povezanost sa režijom, kako njenom hermeneutikom, tako i njenim umetničkim dejstvom u procesu materijalizacije rediteljskog koda predstave. Ideja predstave određena je već sama naslovom, koji ima dovoljnu tradiciju da se pretpostavi svakoj drugoj eventualnoj ideji. Rediteljsku hermeneutiku Mira Erceg je dala predstavom. Niz tumačenja predstave završio se u recepciji gledalaca, među kojima je nabolje dokumentovana recepcija stručnog žirija na BITEF-u.

Upravo hermeneutika režije, drugim rečima tumačenje umetničkog postupka reditelja, svojom prirodom uslovljava metodu izučavanja režije: publika je pogledala predstavu, stručni deo publike je u skladu sa važećim društvenim moralnim kanonima dala svoju ocenu, teatrološku kritiku, u slučaju takmičarskih predstava i rangirala. Uzorci, koje Lazić  bira za izučavanje fenomena režije, redovito su predstave koje su najpovoljnije ocenjene, a njihovi idejni tvorci, reditelji izvori su podataka o rediteljskoj hermeneutici. Prema tome, metodu izučavanja režije Radoslav Lazić uspostavlja prema prirodi predmeta svog izučavanja smatrajući je najobjektivnijom u okolnostima koje pruža predmet izučavanja. Pošto su poznate i recepcija pojedinih predstava i njihova materijalizacija u mediju (naime, redovito postoje zapisi o pripremi predstave), ostaje da se izučava hermeneutika rediteljske ideje. Radoslav Lazić do nje dolazi naučnim intervjuom i anketom.

Korpus istraživanja režije Radoslav Lazić je fizički odelio po tematici u odvojene knjige, ali se one, zapravo, mogu grupisati prema medijima ili drugim kriterijumima srodnosti. Međutim, korpus Lazićevih istraživanja je celina posvećena svim predstavljačkim umetnostima, među kojima istaknuto mesto, dakako, ima režija, potom gluma, scenografija sa kostimografijom i kreacijom lutaka. Budući da su umetnosti, koje doprinose predstavi, svojim predmetom višestruko povezane, korpus istraživanja predstavljačkih umetnosti po knjigama je raspoređen u uređen tako da odražava tu povezanost i koncepcijom pisane građe svake pojedine monografije i tematskom povezanošću monografija po principu Work in Progress, delo u nastajanju, koje uvek može da se nadogradi, što je osnovni princip umetnosti i nauke, te života pozorišnim tumačenjem.

Ovim prikazom  knjige Radoslava Lazića Hermeneutika režijeSavremena režija antičkog teatra i drame otvaram temu svog istraživanja doprinosa Radoslava Lazića savremenoj teoriji režije.

O AUTORU:

Dr FLEIS, Rita – teatrolog, klasični filolog, bibliotekar – rođena u Subotici 10. jula 1965. Od 1984. studirala je na Prirodno-matematičkom fakultetu u Novom Sadu na odseku za Fiziku, da bi se kasnije opredelila za studije klasičnih nauka na Filozofskom fakultetu u Beogradu na Odseku za klasične nauke, diplomirala 1992. i stekla zvanje – diplomirani klasični filolog. Učestvovala je na međunarodnom akreditovanom postodoktorskom studiju International Laboratory for the History of Science on „The Material Culture of Calculation”  (Međunarodna laboratorija za istoriju nauke na temu:’Materijalna kultura računanja’, 19–26. 6. 1999. at the Max Planck Institute for the History of Science, Berlin. Na Filozofskom fakultetu u Beogradu na Odseku za klasične nauke na smeru lingvistike magistrirala je 2009. sa radom na temu „Poređenje rekcije bezličnih glagola i izraza u starogrčkom, latinskom, srpskom i mađarskom jeziku”. na Fakultetu dramskih umetnosti u Beogradu doktorirala je sa radom „Doprinos Radoslava Lazića teoriji dramskih umetnosti u oblasti estetike režije” i stekla naučni stepen Doktora nauka o dramskim umetnostima iz oblasti studije pozorišta.

Radila kao gimnazijski profesor klasičnih jezika u Subotici i Budimpešti, kao vaspitač-tiflopedagog u Budimpešti, od 1. 10. 1993. do 1. 1.2003. kao bibliotekar u Gradskoj biblioteci u Subotici u Fondu starih i retkih knjiga i u Zavičajnom odeljenju, te od septembra 2004. kao honorarni profesor klasičnih jezika Biskupijske klasične katoličke gimnazije „Paulinum” u Subotici. Učestvovala je na stručnim i naučnim skupovima klasične filologije, primenjene lingvistike, istorije matematike. Piše prikaze knjiga, eseje i intervjue za razne časopise, pretežno iz oblasti teatrologije, filmologije i bibliotekarstva.

[1] i

[2] podvukla R. F.

[3] Hommage a Julian Beck (1925–1985)

Obaveštenje o slanju rukopisa

Uredništvo IK Prometej obaveštava sve zainteresovane autore da u naredne dve godine nećemo imati mogućnosti za razmatranje novih rukopisa. Zbog već popunjenog izdavačkog plana za 2020. i 2021. godinu nećemo primati i razmatrati nove predloge. Zahvaljujemo se svima na razumevanju i strpljenju.

Prijava na bilten

Budite obavešteni o novostima i akcijama u IK Prometej.